Skip to main content

Full text of "Animadversiones in doctrinam de irritabilitate tono sensatione et motu corporis humani"

See other formats


), HENR.IC1 FRIDERICI DEUI 

MEDIC, in frideric. erlanqens. 

PROF. P VBL. ORDIN. 

ACAD. IMPER. NATVR. CVRIOS. SODAI<. 

animadversiones 

in p OCT RINAM 

I 

DE 

IRITABILITATE TONO 

SENSATIONE ET MOTV 

■p ? • t eicjio iupSRr, 

CORPORIS HVMANI 

■- i - 

Hippocrat. ad Thessalvm 
Praeclara res eft, tale minifterium in medicina habere, quod partes 
intcnfionis ac remifiionis, cum ex parte inaequales fuerint, facile 
cognofcibiles exhibet, citra errorem. 

ERLANGAE 

po 10. DIET, MICH. CAMERAR.IVM Acad. Typook. 

M D CCL 11 . 



Henr, Noilivs 

in fiud. med. remora « 

Philofophia non eft Ariftotelis; nec 
medicina Galeni; fed Dei et naturae: 
Ex hisce addisce, fi quid raente 
affcqui cupis* 





ANIMADFERSIONES IN DOCTRINAL 


ER1TABILITATE TONO SENSATIONE 

ET MOTV CORPORIS HVMANI. 


JgJ |v egnare diuerfis temporibus animaduertimus 
fe in diuerfas fcientias diuerlum ctiam ct 
Sr peculiare ftudium. Non eua gari per am- 

pliflimum feientiarum campum lubet. 
^hilofophia naturalis et medicinae feientia propius di&a confor¬ 
mant. Cogitationum, attentionum, admirationum vicifiltudo# 
Infummo faftigio faepe funt, quae mox contemnuntur. Con- 
temnuntur magno detriinento incolumes veritates, quae mox 
Ulataeex oculis quaeruntur anxie. Geriium feculi obferuamus. 

A Sentiendi 





II animadv. de irritab. tono sensat. 

Scntiendi libertate dudi autem defudant eruditi in appetenda, 
euoluenda, ftudiofeque et follicite tradanda quadam fcientiac 
parte, prae aliis. Moralitatcm negotii in praefenti non rimabimur. 
In omnibus autem ita procedei^dum effc reor, vt fapienter 
cogitata ct curiofius exculta ornet, quae viros,decct, conftantia, 
neque concedatur trifti diderio locus: 

Principium fcruet> medium tepet , vltima frigefit, 

Sed ex confenfu variorum jngeniorflm in excolenda fcientiac 
cuiusdam parte notidnum certe diftindarum et adaequatarum 
gignitur copia, ex qua demum res redo iudicio ponderare appli- 
careque oportet, egregio fcientiarum emolumento. In philofo- 
phia naturali feculi genius mox cometologiam , mox magm'mi 
hiftoriam et theoriam, mox antliae pneumaticae experimenta ex* 
pofcit; mox eleftricitatis vorticibus ipfa abripiuntur ingenia: mox 
magicam lucnnam , mox folare microjcopium admirantur omnes: 
mox fpeculis cauftich conflagrant, omnia : mox in theatrum publi¬ 
cum fpeftra producuntur, mox magicae quacftioncs ventilantur: 
mox poljporum admirandae qualitates ex infeBorum vafta hiftoria 
confiderantur; mox plantarum colores et ftruduram elcganter 
pingunt, Jexuales partes vegetabilium, nuptias, generationes, 
fideliter obferuant, et herbarum et radicum didionarium curant: 
mox tot diuerforum lapidum curiofae collediones et profunt et 
deledant; mox de pluralitate mundorm difcurfus focietates ex* 
hilarant; mox de monadibui loquuntur omnes, In medicamentis 
ipfis quanta eft vis confuetudinis et morum feculi regnautium. 
In medicina alia feda aliam pepulit. Dogmatica empiricam> 
illam methodica, ecledica vtrasque, Galenica omnes. HanC 
deinde chymiea, quam iter urn mechanica et phyfica fuperaffc 
'■* A vidctur, 


Ill 


ET MOTV CORPORIS HVMANI 

vidctar, cum organxa licet perpetua bclla gercns. Faufto 
omine philofophicas etiam veritates in medicinam , neque hoc 
per u&oytvtg, introduxerunt. Alio temppre ana- 

totnia, alio chymia, chirurgia alio, alio materiae medicac 
dodrina et in his omnibus peculiars pars quaed'am caput extulit. 
probation haud eget, cum rerum teftimonia loquantur, et alia 
poftalia perpetuo prodeant compendia et opera maiora phyfio- 
iogica, Pb)jiologiam , vti faepenumero. priftinis, fic et noftris 
temporibus magni aeftimari. 

§. it. 

Haec autcm phyfiologia, animata anatome, dodrina dc 
naiura hominis , de partibus corporis humani viui et fani, earum 
qualitatibus et inde pendentibus fundionibus et, mutatioqjbps 
tottantaquc inuoluit, vttnirum vidcri vix poflit, quando in 
<uoluenda hac vel ilia parte confentientia ingenia certis tempo- 
tibus improbo labore fundi funt. Adliderant feculi regnantcs 
mores, vtvno codemque tempore eodem ftudio cjeledarentur 
animi. Fucre tempora v quibus folas addi ct alcali prpprietates in 
torpore humano obferuandas, iudicabant. Spititus animaki % 
aliique fylueftres, campeftres v redores cet, alio tempore con- 
fabulatipnum obieda erant. Animat in corpus fuum imperium 
quot quantasqucxontentiones excitami ? JMonftmum confide- 
tationibus quantum temporis .tritum eft. Inuenta circulaiionis 
fcnguinis theoria , quam foecunda fuit et gloriofa fcientiae me- 
dicae periodus, ex qua iftius rationem ftudiofius et curiofiu3 
habere adlaborarunt medici ingenui. Alio tempore microfcopicae 
obferuationeS profuere et deledabant. Alio feminales vermiculi 
°mnium admirationcm ad fe rapiebant. Aliud tempuscanibus 
A 7, fatale 



IV ANIMADVf DE lRRlTABIL. TONO SENSAT. 


fatale exftitit, quo exfeBwnem lienis pro dcterminanda eius natura 
et fun&ione tentabant,vel in fucci pancreatici hiftoriametnaturam 
vel in alia inquirerc nceeffariuna iudicabant naturae, myftae. 
Cun&a quis reccnfeat? 

§. hi. 

Sed ab omni tempore quaefituiri eft principium , quod 
corporis humani mutationum rationem contineat, quodimpetm 
faciat , quOd rt tvepfMW veteres appellarunt; quo pafto muiil* 
tionum in corpore noftro reddamur corifcii; vnde deriuanda fit 
motuum in homine viuo exfiflentia, proportionata ordinatio} 
quales fint potentiae ci vires quae determinent aSiones; qualis (it 
inter filidas et fiuidas corporis partes proportio harmonia et 
habitus inter "fe, 

f. iv. 

Vix errabimus, fi doQrinam de conftitutme, aBione et mtn- 
tione fibrarum, equibus C. H* ftruftum eft, de fenfatione , de rationt 
Jufficieiite et deteminante motuum C. H. inter praecipua themata 
numeramus, in quibus ex feculi genio euoluendis et explicandis 
occupatur hodic plurimorum phyficorum et inedicorum folers 
induftria. Refonant faepiffime in cathedris, oberrant in feriptis 
termini, meebanismi , irritabilttatis , contraUilitatis, tom, tlmis, 
motricis fbrae , ftimuli , tnmorh , tenfinnis, fenfatioms, cobaefioms, 
attrattioriis ,jtrmgenth Ipiritus , cet. Alii in alias fententias abeunt, 
vitro citroque controuerfas. Saepiuscule, quid enim fatcri 
nefas eft? fontfimiles cogitationes, ex quo animum ad phyfieum 
et mcdicum ftudium appuli. fufljtinecctfaria caufiarum euolutio 
et foecundus pvincipiorum vfus. Olim nonnulla feci pcricula. 
Ante hos tres arfnos iuffit regnansfeculi fententia, et muncris 



ET MO TV CORPORIS HVMANI 


V 


md ratio rncditationes tarn late patentis theoriae. Euulgatae 
font inter alias opellae de Tbeoria et fdecundo in medicm itfuprin - 
cipii: ftnfationem fequitur motus fenfationi proportionate et theorin 
toni magnum medicinae incrementum. 1749. Npnduin per hoc tempus 
inconfideratione di&orum cruditi conticuere, fed digna admo- 
| dum iis vifa eft, in qua vlterius dcfudent, et faep.enumero vel 
! hypothetice adfumtis vel demonftratis integra fyftemata fupei*- 
fbuant. Non placet, ea quae fupcriorihns annis euulgata dedi-» 
mus, notiones, definitiones, demonftrntiones, iterum transfcri- 
berc: animaduerfiones autem nonnullas exhibcndas iudicamufc 

S. v. 

Veritatem et foecundum in medicina vfum principii: Senfi- 
fmm fequitur motus fenfationi proportion at us vitro agnofcentes 
1 multi in medicinam feliciter introduxerunt. Aliis fyfteraatis con- 
| ditiimago placuit. Multis, antca inauditum nec cogitatum iudi- 
cantibus, ob nouitatis gratiam adrifit: fed hi crunt fere, qui ab 
cxperientia et aflidua fapienteque obferuationc non profc&am 
tlfe rcgulam vel legem autumant. Contrarium autem antiquifli- 
tnorum et philofophorurh et medicorum pariter ac noftro tem¬ 
pore fcripta plane demonftrant. Ego quidem regulae pracexfi- 
ftentiam in mcmorata Theoria oftendi, et iam idem innui 1746. 
in refponfiorie ad Cel. Kr Atzensteinivm : vtrum anima fit 
j corporis fui arcbiteSta. Vide Eivsdem Pbjficalifcbe Briefe . Neque 
ndeo mihi fuffenus fum, vt gloriam inuentionis et applications 
captarc ftudeam. Cum autem in varias abire fcntentias vidcamuS 
Principii hJ.meneutas, facile patet, non vnam eandemquc 
Rumbus effe theoriam «t applicationem, 

A 3 


S* v* 



VI ANIMADV. DE IRRITABIL. TONO SENSAT. 

§. VL 

Ante annum Cel. Krv gep. vs , in academia Hclmftadienfi 
iam mediemae Profeffor ordinarius clarifiimus, Halae adhuc 
differtationi praefuit, quae de lege naturae tra&at, quod in corport 
Mnimali fenfationem excipiat notus fenfationi proportionate, refpon* 
dente au&ore, vti rubrum indicat, Petro Samuele de Chaufepit. 
Facile concedimus au&ori, in prooemio Cel. Krvgervm 
tnuentorem rcgulac nuncupare. Lubentes idem agnofeimus, 
quando de explicatione mentis fuae circa hanc theoriamfermo eft. 
Nouit orbis eruditus, peculiarem principii exegefin feliciter in 
Phyfiologia fua aliisque do&is claborationibus adhibuiffe celc- 
berrimum virum, Gratifiimae quoque mihi recordationis 
tempus eft, quo ipfius celeberrimi et ingeniofi viri fauore ftudio 
ct amicitia frui mihi contigit. Ncque is mihi, dum forte contra 
humaniflimi viri fententiam quaedam moneo , eft animus, vt 
Contradicendi pruritu du&us, barbaros nonnullorumeruditorura 
mores aemulari contendam. Scd ex ipfa difiertatione ius mihi 
^uoddam fubnafeitur , nonnulla animaduertere^ Contra enim 
theoriam addu&am meam p. ai. differtationis monet quaedam 
au&or, et adftruerc conatur , me legem additamento quodam 
minus neceffario augcre voluiffe, quod fciljcej fenfationem fequatur 
motiis non lolum proportibnatus, fed etiam congruus. Verba funt: 
»>Exiftimant itaque illi, qui do&rinam Stahlianm profitentur, 
iianimam fentientem falutari confilio motus fufeipere ct excitarc 
t>quas ad corporis conferuationem neceffarios exiftimat.Ad hanc 
»vero quodattinet ftntentiamnon minoribus difficultatibus labo- 
*>rare videtur, quibus fa&um eft, vt a me nondum impetrarc po* 
•itucrim, vt fententlac clarifftmiD.DEM 1 Prof. mcd. in academic 

M Erla»- 



ET MOTV CORPORIS hVmANI VII 

„Erlangenfi celeberrimi fubfcribcrem, qui noftram legem illo 
„additamento augere voluit, quod fenfationem fequatur motus 
„non folum proportionates, fed ctiam congruus, hoc eft talis 
„(jui aptus eft ad corporis conferuationem , et hoc propterea 
„fieri,quoniam anima per liberam voluntatem ct perfedaiji cor¬ 
poris cognitionem hunc potius quam alium motum producat. 
ijMulta enim hie gratis affumtavidenturetexperientiae contraria. 
„Quamuis enim ambamus largiamur, motus fenfationes exci* 
pientes ipfis fenfationibus faepiffime effe conuenientes et con- 
»gruos, tota tamen res magis a ftrudura corporis mcchanica 
„quam ab animae voluntatc et arbitrio pendere videtur. cet. 
Ego vero hunc honorem Stahlmi non fperabam; quantum ete- 
uiin a fedarii, odiofum et ignobile nomen! rel imitatoris negotio 
abfitn, omnes norunt, qui in praeledionibus et feriptis acadc- 
micis me faepiuscule animaduertunt minime terminis inanibu* 
contention, quibus non redditur ratio eorum quae funt, hinc 
magis eclcdicum, conciliatorem, fed et in examinandis fententiis 
occupatum, ita tamen, vt, relido fuo cuique, verum redumque 
fequi me folum obligatum elfe fentiam. Non itaque cl. Audori 
fuccenleo, quando non per omnia ipfi fententia mea placet. Ipfc 
autem gratis multa affumit,et eft affertioni cius opellamea aperte 
contraria. Facillime ergo loco confutations operofioris, vt ipfi 
relcgcre meditationes meas, exadiusque ponderare placeat , 
rogare poffem. An ctenim praeter neceflitatem additamento. 
legem augere volui ? An potius antiquam veritatem nouitcr in 
apricumpofui? Abfit arrogantia didis. An docui: animam pet* 
liberam voluntatem et perfedam corporis cognitionem hunc 
Potius quam alium motum producere ? ix variis potius exemplis 

common- 



VIII AN1MADV. DE IRR 1 TAB 1 L. fONO 8ENSAT. 

commonftraui, quod cum multa anitna faciat, quorum diftindc 
non fibi confcia videatur, non contradidioncm inuoluat, nequc 
hanc indc veratn eliccre oporteat, quando pro vltima motuum 
cauffa anima vcnditetur, cum omnino ex natura animae float, 
toonum velle, malum auerfari, et pro obtinendis hisce Ambus ffr 
quantur proportionati motus. Sed alias ccrte mutationcs in 
machinis, alias in cadauere, vtut adhuc corpore llrudo, alias in 
homine viuo quisquis rcpcrit naturae fcrutator. Ergo valcat 
tantum in machina, in phyfico vel llrudo corpore lexiptationis, 
ininime vero fcnfationis. Cum enim ex propria confeflionc, et 
perpetua loquendi confuetudine, fenfatio fit repraefentatio rci in 
fnente, aperte fequitur, absque mente fenfationem nunquam poni 
polfe. Scquatur ergo motus fenfationem ex intentione animae) 
fcquatur ilia volente vel nolente, vel confcia vel non, V, 5.7*10. 
fbeor. hinc ex lege circa vnionem ipfius cum corpore diuinitus 
ftabilita, fequitur tamen. Interim fatentur omnes, corpus nollrum 
adeo apprime dispofitum elfe, vt fenfationibus ad tales dctermi- 
netur motus, quiad ipfiusconferuationem, etperfc&ionemveram 
vel imaginariam aliquid faciunt. Ii contra motus, qui non inooftra 
libcrtate plane politi elfe videntur, non ad noftri perfe&ionem 
inftituti forent, quando ex libero animae arbitrio inflituerentur. 
Cordis enim et thoracis motum plane toIlere,idemelfetacvitam 
tollcre. Sed vitam tollere, an ad hominis, qui ex animo et 
corpore conftat, perfedionem tend it? Mo della crit refponflo, 
Ii rifu non comitatur. Interim et in adioncs Vitales aninjae impc* 
ilum patet. Singulare' adducit Cheynaevs in englijb malaij 
toomini Toumshend exemplum, qui pro lubitu cordis motum et 
^efpjrationem fqpprimere, iterumquc reaifumere antemortem 

pQtUCriti 



I ET MOTV CORPORIS HVMANl iX 

potucrit. Neruorum, imme’diata aniime organa, vt omnium 
confenfu vocantur, imperium in arierias vbcrrime confinnauit 

I Perill. Hallervs in cUfTert, de eodem argumento. Media- 
nisrai abufum merito darnnat j finem potius fenfationes fequentL 
urn motuum adftruit Cel. deSauvages in annot.adCl. Hale* 
hae.naftat. edit, german, p. 182! 183- feqq. nee non in theoria 
inflammationum p. 309. 310. feqq. Animam medicam dcnique 
i peculiari fermone commonftratam date adlaborauit Cl, Nichols 
inOratione Londini habita* 1750. 

V. Cl. Maty, lourn. britann.Mart. 17-^0. Nos autem 
cum Nicholsio minime plane idem (entire, neque fimilia 
vitra fuum tertium, ct ad ridiculum vsque extendi dcbere, 
cdiximus, in Erlang. Gel. Anzeigen, 1750, N, XXXVI, 

§. vn. 

Ex finibus autem rerum, quatenus illos introlpicere datum 
nobis eft, et ex teleologia deduxi potius rationem, quare hi 
potius quam alii fequantur fenfattonem motus, quoniam fcilicet 
hie motus 'finibub §. 6. exfequendis generatim magis conformis et 
mueniem eft quatn alius. Non eft. vt nouumvel inanem terminum 
mtus finales voccmus, vcl eosdem medico refpe&u non adfuma- 
ftus. Perill, W0 lfi vs in den Abficbten der natiirlichen Dtnge, 
et in den Gedanken vom Gebraucb der Tbeile im Menfchen und Thieren 
diu iain et egregie rerum fines indagandos vlterius demonftrauit. 
! Cl. Tralles in ampliflima epiftola de maebina et anima bumana 
contra hominis maebinae autorem vitro finalium motuum dignifli- 
| mam confiderationem commendauit, peflimcque hanc laepius 
omitti redarguit. p. 108. 109. Iq. Sed quot funt, qui optime 
pracmiftb concedunt et demonftrant, nihilo vero minus con- 
13 fe&aria 



X ANIMADV. DE IRRITABIL* TONO SENSAT. 

fe&aria ncgant 2 Cum autctn finis fit principium vfus aliguius rci 
vel etiam; abufus, p, ptinc, metapk)f> Conf. Cel. Bavmgart, 
Metapbjf. §, 341, turn motus fenfationem excipientcs poffunt 
eflc proportionati, conform.esy finibus, quando fcilicet abuti 
organis licitumnobis-effe crcdimus, vel imaginamur. Ipfe Cel, 
Krvgeri elegans difcurfus dc Pathematum aniimefficacia in 
C. Hr in diaetetica fua p. 417. 41 g, apertc ca, quae nosi ntbeom 
torn §. 14, not. b. p, 22. ediximus, confirmat, etdemonftrat 
certe, motus in pathcmatibus aniim ori'ri gb auertenda.mala, et 
accerfcnda bona. Quis hie finem praeteruidere audebit? Ad 
pracuifos autem fines partes antmalium fabrefadfos die re&iflime 
demonftrat Perill. Haller vs Pmh Boerb. T. IV, p. 61k 
not. y. Quis itaque non videt, appetere nos fub fpecie boni, 
am fan fub fpecie mali, et flucre hinc intentiones. V. Tbtor. 
noftr. appetite. Appetere hinc et efficer e vaiemuS: 
certo nobis nocitura. 

f v VIII. 

Neque ergo folum cum fenfatione coniun£ltim partiumC.H, 
fibrofarum, motuique dicatarum, motuir. plane mechanicum, ne¬ 
que optati non femper effe^us, vti acqidit, praeuifi, finis confe- 
cutionem fub proportiohato fenfationimotu intelligendumvolui- 
mus. An ctenim in imaginationihus , quae tamcn etiam vtique re- 
praefentationes in mentc funt ac fenfationes,occummtperpetoe 
irritantes particulae? Quis adfirroabit ? Et tamen imaginations 
etiam fequuntur motus fenfationi alias proportionati, Theor. fenf. 
ft mot . §. 1 r. Ergo philofophandiHn crat vlterius. Non autem 
ideo principium adfumendumerat 3 ac fi nerui 3 tanquam fenfationi* 
©rgani,maior minorue altcratio vel irritatio folum excitaretma- 

• ' x iorcm 



ET MOTV CORPQ.XIS HVMANI 


XI 


jorcm liquidi neruei influxum , indeque pendentem. maiorem 
motum, et vice verfa, Veri fpeciem prae fe fert explication 
Neque eandem, vbi par eft, excludimus, Quo minus autem fola 
mechanics explicatio arridere poflit, magmatmis hiftoria eteflfe- 
dus vetant. Hanc autem pure mechanise explicate, idem effet, 
acpetulanliae honorem, quam lepidi feripti, homo mactima autor 
Ivljanvs Of RAIDE laMettrie, quibaud itapridem, an mc- 
chanice, vel ex lege animali, fub iudice forte lis eft? motuum,fen- 
fationes et imaginationes fequentium, poenam lepidus ipfe medi- 
cus mortc luit, affe&are. V. Erlang, Gel, Anmerk. 
und Nachr. N*.I 1I, 1752, 

§. ix. 

Vixmihi, perteges finfatioms etmtus, temper are poffum, 
quin mufculi faciei et refpirationis rifui inferuientes in motum ci 
cantur, quando cl. au&oris p, 21. inftantiam, qua motum 
bfationem excipientem ex fola ftru&ura, atque ita pure mecha- 
nicc v explicare nititur, confidero. „Equo iubetexhibere medica- 
mentum emeticum, fpafticos quidem et conuulfiuos mufculorum 
abdominis motum fequi credit, fed nullum vomitum.Hosce motus 
^go non congruos effe autumat, fed rationem in ftru&urae 
diuerfltatG «flc quaercndam, quae eflficiat, vt ventriculus equorum 
ab aftione diaphragmatis et mufculorum abdominis tali rationc 
conprimi non poflit, ficuii In corporc humano fieri folet.“ 
Fateor certe, me non inuenitc poffe, quidnam roboris {enten¬ 
te cl. au&oris ex hac indu&ione adeedere poftit. An etenim 
tmcticum medicamcntum mufculos tantum abdominales et feptum 
transuerfum ad motum eoneitat? an potius ventriculus et inte-' 
i'norum canalis primario irritantur? quae ergoirritatio quando 
B 3 valida 



XII ANIMADV. DE IRR 1 TABIL. TONO SENSAT. 

valida fatis eft, motum producit confortnem, feilicet eundem, 
qui rcmoucre ingratam fenfationem intenelit, et hoc loco peri- 
ftalticum motum inuerfum. Gum autem etiam fenfatio fit vti or- 
gani fenforii alteratio, certe emetici dofis, quarn homini propt- 
namu 9 ,in validiore etcraffiore equi ventriculo quando non acque 
tales motus producit ac in homine fieri foiet, an iure hoc mi- 
randum eft ? Proportionatam autem emetici feu veneni dofin in 
quadrupedibus etiam vomitus, nec folos diaphragmatis et abdo- 
minalium mufculorumfpafticos motus producere, teftantur hifto- 
riac morborum bourn vaccarumque, eorundemquc inftitutae cu- 
xationes. Immo in equis faepiuscule ope hepatis antimonii pro* 
ducitur vomitus. Immo nifi,ob oefophagi, diaphragmatis et ven- 
triculi diuerfum ab homine fitum, Temper oritur vomitus, fequitur 
tamen motus fenfationi congruus, feilicet maior feri et fiuidorum 
congeftio, quaingratum irritans abluitur, et per aluifluxum 
cducitur, Adiuuant hunc motum mufculorum abdominalium 
ipforumque inteftinorum fpasmi. Haec eft ratio quare ipfe medi- 
camentorum agendi modum ex fenfatione §.13, Thor. dcriuaui. 
Quando cnim, vti loqui rnafunt, me die merit a agunt pro recepti- 
tiitate fui , idem eft ac fi diceres: a&io medicamentorum eft 
fenfationi, quam, dum recipiuntur, excitant et excitare queunt, 
proportionata, conforms. Nihil impedit, quod nonfemper 
motum fequatur effe&us optatus. Et refponfum iam eft ad hanc 
obic&ionem §. tf v Theor. Neque ex rationc et ratiocinio, fed 
ex fenfationibus dcriuaui motus. Si denique motus eft vti fenfa¬ 
tio, confufas etiam fenfationes turbulenfus- minusqoe falutaris 
oriri motus potefb Quanta pofro eft abJlraBionis , diftradms, 
(onjUetudinis v is ? JExplicanda hinc funt phaenomena, dum c 
f. d nultis 


ET MOTV CORPORIS HVMANI 


XIII 


inultis et quotidianis fere obferuationibus practernaturalium 
conformationum, tumorum, prolapfuum, excrefcentiarum, 
motuum ad extrema vsque adfumtorum-vclabolitorura, epilepfiae 
puta ct paralyfeos et apoplexiae, inferrevolunt, motus finales 
eft non poffe, quoniam magis ruerent in his et fimilibus cafibus 
ad interitum, quam ad falutem corporis, Sed primo tamen inten- 
tio aliqua fuit, mutata deindc per varias caufias. conf. et §.7. 
zilia etenim fenfatio alium etiam motum excitat, veluti! pluribus 
exemplis hocthcoremapeculiari difiertatione egregieconfirmauit 
Cel. D. D, W eiss in academia Altorfina Med. Prof. publ. ord, 
Partium equidem ftruduram eiusque in determinandis motibus 
tationem lubentiftime agnofeo. Neceffariam etiam fubiunxi pa* 
raentfin circa vfum principii §. 20. Tbeor. fenfat. et mot ♦ Neque 
inobfeuris et abftradis rebus delitefcere femper eft animus: 
Pigrorum philofophiam odi et arceo. Veritates phyfleas 
kmtomlcas me in explicanda dodrina de natura humanavti- 
liffimeet iure acceptare,in pracledionibus philyrisue aeademicis, 
nifi me omnia fallunt, demonftratum dedi, minime in alienam 
melfemfalce mifla. Sed ea eft, prae aliis, corporis humani viui 
Jlru&urae indoles, vt ad varies fines et effedus disponi mutarique 
queat, prout ratio fiendi illos exigit modos. Hinc praeter 
degantiffimas phyficas, mechanicas et medicas alias etiam ex- 
pofeit mcditationcs. Cum cadauerc etenim, utut praefente eadem 
feuftura, res nobis in praefenti non eft. Neque ad folam ma- 
£ hinam feu ftrudum corpus folum principium noftrum quadrat. 

§. x. 

At enim veto differtationis addudae cl. audof nobiscutn 
^cpiuscule adeo conucnit, vt in locum contradidionis faepe 
B 3 fucccdat 


XIY ANIMADV* DE IRRITAB1L. TONO SENSAT. 


fuccedat ubcrior fententiae noflrae confirmatio. Legenti mihi 
relcgentique paginas, mihi, me theoriaemeae pcriodos legerc, 
in multis locis vifus futn. Transferipta multa, rnutata varh 
mutuataque me obferuaffe putaui. Secundum leges imaginaiionu;n 
ct cogitationum duo vel plures ad vnum idemque theorema, ad 
vnam eandemque dcmonftrationem perucnire queunt, absque 
plagii litemii fufpicione. Mathcmatid faepe vno eo demque modo 
ipluere problema quoddam queunt. Sed loquendi Formulae ccrtc 
tam variae funt, vt di&ionis flumen,quando fere idem in diuerfis, 
diuerfoque tempore promuigatis, fcriptis eft, absque vfurpa- 
tionis indido vix liberum cxfiftere poffit* praeftabilita etiam har- 
monia vix excufandum. Specimen autem conuenientiac di&onim 
mcorum, ct addudae differtationis hie exhibeo. a) 

{. XL 

a) DiJJirtatlo ie lege naturae quod In Deli vs,Mfon<* et foecunht is medic , 
torpore animali fenfationem exciplat motus vfu principle : fenfationem fltjultur motus 
fenfttlonl proportionally , Pratfide Cel . fenfationl proportionates, irUngtt 
D. D, Khvgero R«/p. P. S. it 
Chavfepie. Hatae. 175/. 

§. VIII. ( ( §• Ylt 

Animam autem cogitantemvel fibi Cogiianils vero vlm^t faculttkm <»!. 
aliquidrepraefcntantem cogitare non mae txplkare cuplenti. opus tfet extra 
poffiimus, quoniam ea ipfa eft quae Mimatn alicubi confifiere , vnde Him 
cogitat •, eodem modo ac quid lumen confpkere et Muerlilem % vtperquam 
fit videre non poffumus, quia lumen appofite loquitur Lancisivs. Lumen 
ipfa vtvideamus cauffa eft- Scite igi- autem proprie videre quoque non 
turet perquam appofite dixit Lmi~ poffumus, quoniam lumen ipfum 
fiur:cogitantis aninue vim et\facultatem cauffa eft, vt videamus: hinCanimara 
explicat e cuplenti opus f]]f, vt extra an! - eogitantem et eificientem vix cogi- 
mam allcubi conftpt , vnde illam conjpi . tare poffumus, quoniam ea ipfa eft 
cert et Intueri Iktret. qnae cogitat, quae agit. 

§. XXV. §. VIII. IX. 

Acre aliquid vel molcftum, fiin * Eo plus facrymabit oculus, quo 
oculurn illapfuiu fuerit, lacrymarun\ plus corpus oeulujn tangens habebit 
tequitur ' acre* 



I ET MOTV CORPORIS HVMANI XV 

§• XI. 

Fo;cundum in chimgia vfum prindpit mihi in theoria me 
pactcrmififfe videor, Scd vbcrrimum dusdem vfum iam in pro* 

fsgo- 

fcquitur afSuxum, qui femp'er eo ma- acredmfe, mtpctirs,vis , ,cohae(ionis.ct. 
iorerit, quo fortior fuit fenfatio a §«<>, Cemueniens vtiqtie eftmotiis,fi ad 
corpore in oculum agenteexcitata, acre vel moleftum atiquid forte in 
Quid vero ad abftergendum oculum, oculum ilkpfuiin abftergendum oritur 
et tollendam iftara fenfationem mo- adfluxus lactymarum - - Tuffis ori- 
Idameft aptlus quant ipfe kcryma- turinfignis, ft in tracheam corpus 
ninuffiuxus. - - Inter edendum ali- peregrintim ilhpfum eft. Oritur in 
quando cantingit,vel inter bibendum trachea admodum ire mo fa fenfatio, 
jutridendtrm, vt aliquid in afperam hanc fequiturmotus fenfationiconue- 
arterianidecida^quo faflto excitatur mens, vt videlicet excernatur pere- 
, fenfatio, hanc vero fequitur tttffis, grinum corpus 'moleftam fenfationem 
I quae qmdem ad elhninandum illud, inducens, liberamque refpirationem 
niodrefpii-ationem impediendo, mo- impediens, 
j kbitindircit fenfationem, omnium 
’ eft aptiffima- ■ 

s XXV, s* VII. 

Quanta et quarn ftupenda teragit , ; Q^ anta ai,t€ Q t et: ftupenda peragifc 
animaindelirio,fomno, no&ambuk- ir J f°i an0 s nofbmbukndo, praefa- 
tione, nihil onimno libi confeia. An g^ndo, delirando . ne hilum nb» 
vero claims elusdem dari poteft ex- Confeia, ad minimum in lninmio cla- 
tmplum, quam ilia celeberrimi Lxib- vitatis gradu. - - Notiffima eft et 
aim de anima numerante inftantia. degantiffima Lx IB xit mnftantia de 
Repraefentat ftbi anima ope auditus numerante anima,licet, quod nume- 
tarmoniam et differentiam fonorum, fet j no ]P Audimus niuftcam. 

Tonorum vero differentia cotififtit in Repraefentat ftbi anima auditus ope 
diuerfo nutnero et celeritatetremen- harmoniani et difterentiani tonorum: 

! tis aeris. Si igitnrvarios discernimus Tonorum differentia conftftit in di¬ 
ttos, ntimeimm diner fum,ac deter- nerfo nuniero et edentate aeris in 
I ainatara aeris trententis celeritatem tremulo motu conftituti. Si itaque 
aimeramus. Mininte autent nobis Darios discernimus tonos, dmerfum 
quod nuineramus confcii fumus. Agit numerum determinatamque tremen- 
• ergo anima aftionis fuae ftbi non con- aeris celeritatem numeramus. Agit 

fcia, hinc videfflus ideq minime ne- ergo anima aOioris pnrao intuitu non 
nripofle fenfationem, quia non fatis confeia, 
l We eandem percipixnus. , ■__ 

r §,xv, §. m 



XVI ANIMADV. DE IRRITABIL. TONO SENSAT. 

Icgomcnis dc chirupgia generation §♦ 4, ct in inflammationum ncc 


non in aliorum chiruygicorum 
§. XVI, 

Adfunt hie veritates vniuerfales, et 
quidem tales, quil?ws optirae medi- 
cinae contemtoribus, artis falutaris 
incertitudinemperpetuo accufantibus 
obuiam progedi pofle reor* 


§- XXXV. 

Suppeditat autem nobis certaprin- 
cipia etfirmas regulas, ex quibus ra¬ 
tionales in therapia defumere poffu* 
mus iiidicationes. Cum enim morbum 
curare nihil aliud fit, quam eius 
caufiam tollcre^ facile quilibet videt, 
in morbis vel ab excefii* vel a defe&u 
motuum pendentibus, exaftani re- 
quiri motumn notitiam-atque caufa* 
rum motus excitantium , fi quidem 
medicus falutari fuae intention! cupit 
fatisfigri. Hinc cum in morbis non 
Temper motus pro jpfp h^bendi fint 
morbo, fed potius pro remedio ma- 
teriae pg<;c antis, non motibus foluiu- 
modo obuiam ire medicus* fed po* 
tiffimum cauflas illas motM$ exgitan* 
t?s tQllere ftudebit, 

§. XL. 

• ingenuo medico non conue. 
niat hisce contentum gfie ^ quodfeiafc 
taniummodo, motum excipere fgnfa. 
tionem, fed potius anniti debere, vt 
cognofcat cur magis hi quam alii fe* 
qqantur motus. C^uod quidem dili- 
genter 


morborum §.. 33, 3f» dodrina 
fpeciatim 

§. XXI. 

Perut’iie ego ycro praetcr ea prin* 
cipium noftrum iudico, quodoppo- 
natur iriedicihae contemtcribHS,per. 
petuo clamitantibus, quod ars raedi- 
ca fit infida incertiffimaque, vbi defi* 
ciant veritates, vniuerfales principia. 
- - Adfunt hie veritates vniuerfales, 
et tales 5cc- 

§. XII.' • 

Quando in morbis animaduertet 
motiis afenfatione molefti alicuius in 
oecohOrtiia vitali originem ducentes, 
et pro exturbando illd molefto infti- 
tutos inuenta moleftae fenfationis, 
hmeinorbi capfia feeundtini redefor- 
matas indicationes moleftum iltod 
fenfatjonem et motum ex titans remo- 
uere, remoras et obftacula, quae 
impediunt, quo minus fenfationi per 
motus fatisfiat, quantum in poteftate 
artis mediqae fitum eft, auferre adla- 
borabit, ita vt cauft, ficoffrt 
tjf' Hus, Tali ratione ingenuusmedicus 
motus in morbis non proipfomorbo, 
fed pro remedio materiae peccantis 
habebit, neque motibus folummodo 
obuiam ibit, fed cauffas fenfationem 
et motum excitantes eruere easque 
tollere ftudebit, • 

§. XX. 

Supereft autem praeterea, quae 
§. 1 o. difta funt, indicafle, quod inge¬ 
nuo medico non fufficiafe acfi'umere le¬ 
gem noftram veram et i’oecundam,et 
tmn adquiefeere et torpefeere otio et 
fogordia, iyimo ftudio ignorare velle, 
quae 



ET MOTV COR PORIS H»MA Mk XVII 

fceciatim innuit, et confirmat etiam poft fata Cel. Platnep. vs 
in injlitutiomhus chirurgiat. LocupIetifTima autem edofti expe- 
ricntia vitro confirmarc Valerius* quodfi infiammationum vehe- 
nkfttia ad gangraenam fphacelumue vsque procefferk, vel eius- 
dem euentus non exfpe&ationi fatis fecerit, certc moleftiflimani 
quandam in vulnere feu loco adfefto fenfationem e. g. fenfibi- 
lioris cuiusdam partis alterationem, nerui pun&uram, perioftci 
• laelionem, fanguiferorum vaforum, tendinum, lacerationem vel 
compreflionem, irritationem a fra&i ollis aculci* et fragmeptis, 
a medicamentis acribus vel incongruis, etc. excitaffe mptus, 
acerbae fenfationi proportionates ; Remotis autem cauffis 
4 fenfationem excitantibus., fublatum effe etiam motum, faepius 
1 proipfo morbo, eft iniufte fatis, habitum. Felix ergo, qui 
poterit rerum eognofeere cauffas. Si ad curandum demum non 
Plane fuffecerit, fufficiet tamen medicus ad dignoscendum et ad 
demonftrandum, nihil fieri fine cauffa fufficiente et determinantc. 

§0X11. 

Alius ergomotus erit, qui ex natunfibrae fenfationem indi- 
uiduus comitatur, alius qui eandem excipit. Hie ;fyiatis erit. 
V. Tbeor. Ton. §.4. 9. De febrilium motuum cauffa conf, 

Emang. Gel. Anzeigen. 1749. n. 4^»et46, Fines autem 
C prouide 

Renter in jlrufturm irmu'irertdo^ et vbi- quae ad intimiorem corporis cogni- 
I ^ie etc. tionem pertinent, fed cognita hac 

veritate fumma ope niti debet, vt 
diligentiflime in organ# flru&rcmo&os* 
que~ intjuirat , quibus magis hi motus 
quam alii fenfationem fequantur. 

Fmjfaf. §• XXI. 

Sufflcit ad illius laudem,fi common- Perutile iudico principium, quo 
fcauero, iUam effe vinculum cuius ope diuerfae medicorum fe&aein pofte- 
Stahliani medici cum mechanics con- nun - - • - poflint combinari, 
tiliari poffuut, 


XVIII ANIMADV. DE IRRITABIL.: TONO SENSAT. 


prouide admodum determinare, eosque follicitc inueftigarc 
oportet, neque effeftus et euentiu Temper pro intentofine habendus 
erit. 7. 9. Errabitcrgo, c. g, qui, vt Taepe fieri folet, in 
fanguinis aadiori motu baemoptyfin Tubuenientem pro fapienter 
inftitilto et final! motu Temper habere velit. Accidit autem, 
cpiando minus caute tationaritur. Mo'nendosergo ferio iudico 
medicinae cultorcs v .'ne'fines, quos nunquam intendit natura, 
pro Talutaribus habeanty hosque omni opera inuenire vcl Tibi 
fing'ere et magno aegrotorum detrimento attingere ftudeant, 
fed pbtius difeanty quovergat natura y vt to earn due ant, me- 
mores autem fimtil alius Hippocratis effati Lib* VI. epid. 
S. VI. n. it. Rtuellenda ea funt, quae, quo non oportet, vergunl. ccf. 
Quantum ergo'intereft , vtexfifta t medicus naturae dominm , qui 
alias naturae minifler Tat atari folet I Animi autem ipTa pathemata 
- - - quo non mortalia cogunt - ^ 

peffora l - 

§. xia 

At enimvero, cumwofw vcf Tcnfationem excipicns,vel cum 
eadem neceflario coniundus, absque fibrae animalis mutation? 
concipi nequeat; ex hums fibrae firudur'a, qualitatibus et muta* 
tionibus funttionem explicandarn efTe, redciudicatur. Sed dc 
fibrarum conftitutionc; et adione adhuc ambigunt. Veriflimutn 
eftjfluidorum mutatjones magna ex partea Tolidorum qualitatibus 
pendere. Fibrarum cnim cohaefio, tenfio, elafticitas, robur, 
diredio, fitus, conpexio, Terdibilitas, mutationes determinant. 
Haec ratio eft, quare ofmrerrtunc ingenui medici de fibrarum vi 
motricc euoluenda et determinanda iure mcrjtoque Toljiciti fue- 
ifot* Sed in varias eos abirc Tententias videmus, Phacnomena 



ET- MQTV CORI'ORIS HVMA.NI XIX 

erimfibrae vegetabijis et r.niir.alis, f.iepe e: mctailicae elafticae* 
generating ad flincHones corporis humcmivim nude multi adplicant. 
Ex tom : pbjJ}co, fibrarum a&iones. deducunt, quem determinatum 
mollitiei* flexilitatis et elaflieiitatis,gradum'Voeant^ V. ill. Ham- 
BERGtpp.Phyfiolog. med, §. 47* n. 1. Vi huius loni non folum 
conftanterad contraQionem tendcre,fedomni vi ifbsextcndenti 
refiftere docent. Ibid. 1 . c. §. 84* 1 * Coll. ill. ct de philofbphia 
naturali diu immortaliter meriti, HaM8 £1 RGeri Elem, pbjfic. 
j, 190. iv.l* Sed quo minus tonum fibrarum phyficum, feu ca- 
rundem daftic.itatein, cum contra ft ione in corpore animali viuO 
plane eundem facere queamus, impediunt rationcs in noftratoni 
thcoria paflim, praecipue §. 9. 14. adduftae. Sed vitalemt amen 
merito admittiU/www?, a phtfico diftm£tum, Ill. Hambergervs §. gf* 
tim vita §, 16. jg. in aftionum autem exercitio confiftit, quat 
tandem cxercitii? huius vltima caufla P Certe adeo fimplcx, vt 
propterca forfan praeteruifa fit. An plane nihil probat ratidci- 
nium: Si B feinper eft, ft, A eft, et B non eft nifi A,fit, vt ideo A 
fa caufla B, ti praecipue, nullum C adfit, quod caufla efle poflit? 
?acilis application concreto.Quantum porro diserknemattionis 
fifaemrtuae , in qua elafticitatis gradum quendam aeftiue adfu- 
roere oportet,et viuae adfint,quotidic experiments docent, quae 
tonftantcr confirm ant, tonum potius vitalcm magis in perpefiiaet 
dettrminata huius tenfionis et elafticitatis adminiftrationCj prout 
r «$ et fines cxigunt, confiftere. 

§. XIV* 

Maiori ergo iure inter aftiones fic di£tas vitalCs, praeter 
drculationem (anguinis et humorum et refpirationem, numeramus 
Noun moium, quam calortm , vti cum vetcribus nonnullis placet, 
C 2 quod 


XX AN 1 MADW DE 1 RR 1 TABIL* TONO SENSAT. 


quod ab ill. Hambergero fa&um effe, ihPbjftolmd. §.16-19. 
obferuamus, ita vt Vir Celcberrimus ab antiquiflimis temporibus 
vfu receptam diuifionem conferuarc tutius efTe putct, quam fine 
vllo commodo nouam introducerc. 1 . c. §. 1640. In aprico 
eft feientiae medicae incrementum, ex attionis partium folido 
molliorum C. H. theoria dcrinandum. Maiori ergo iurc fibj 
vendicat, repeto, Iqcum inter vitales fun&iones tonus quam qui- 
detn ca.lor, cum praetcr aSionem falium et fulphurearum parti- 
cularum,earundemque attritum,motumque inteftinum, ipfc fibra- 
rum tonui hasce mutationes, humor.es mouendo, producere, calo- 
remque generare debeat. 

§. xv. 

Sentientes funt corporis humani viui fibrae. p. exper. Non 
videinus ergo, quomodo a fala cohaefionis et■ elaftieitatis muta- 
tione ;rationem funftionuni excitatarum vel remiifarum redderc 
valeamus. Ex a&ione autem fpirituum lie di&orum animalium feu 
liquidi neruei fibrarum a&ionem determinant. V. ill Hamberg. 
Vbyfiol, med. §. 13*0. 1640. et ex huius abfentia vel defedu 
imminutas a&iones deriuant, hinc et fomnum , I. c. 1361. Quando 
autem demonftrari poteft, partim fluido hoc nerueo in copia 
praefente oriri poffe fomnum, et multo adhuc magis imminutas 
a&iones e. g. in apoplexia, catarrho fuffocatiuo; partim in 
defeftu huius liquidi nullumomnino fequi fomnum, turn funda- 
mento non adeo gauifam effe hanc theoriain facile ap'paret. Sed 
ipfa animi pathcmataarcent fomnum et inuitant. Vnde generator 
tarn cito, ea quae par eft, liquidi neruei copia, e. g. in medico 
gratos carpente fomnos, quodfi no&u fubito ad aegrotum voca* 
jtur, ct re&e negotia gcrit? An forte algebrac et calculi differential 

ftudiuni 



ET MOTV CORPORIS HVMANI 


XXI 


ihidium in minus adfuetis penuriam fpirituum prodijcity quando 
hiprae curarum et meditationum grauitate obdormiunt ? An ledio 
libelli vel carminis ignobilis minusque limati fpiritus dijflipat', 
quando obdormientis lcdoris trcmala manu-s, quae comprehen- 
j debat, dimittit ? an in bene paftis, curarum expertibus, phlegma- 
ticis, fuccis laudabilibus plenis , facile dormientibus, eft liquid! 

| neruei defedus ? An nutricis cantus in infantulo animales fpiritut 
feu fluidum nerueum ita difiipare poterit, vt a denegato huius 
influxufomnus oriatur? an inopinatus nuntius,grati amici aduen- 
tus confuetum alias meridianum fomnum, fpiritus p, hypotb , defi* 
, cientes inuitando iterum, arccre valet ?, an murmur aquarum, 
1 venti fufurrus, pluuiae ftrepitus in fugam vertit. animales fpiritus, 
■ anpotius-irritationem et excitationem, hinc hypotheficontrarium, 
producit ? Inftrumentorum muficorum concentus et fomnum inui- 
tare et ad vigilias et ad faltationes ftimularc poterit fimul ? An 
potius omnia exrepraefentatione grativel ingrati dcriuandafunt? 
ita vt vel alta fecuritas mentis, vel etiam obiedorum, laborum, 
cogitationum faftidium adiuitatem minuat, viuidae e contrario 
repraefentationes eaitHem intendant. Ruflicus Corydon , alto 
fomno fepultus, non fuaui auium cantu, non orientis folis radii* 
excitatur, fed laeto ancillarum clamore paratum effe ientaculum. 
Forte autem, fi non abfentia, tamen fixatio et denegatus, 
feu a laxitate partium et praefentia oleoforum, glutinoforum cet • 
particularum oriundus, fpirituum influxus, vel a vario fibrarum 
tremore mutatus, difperfus', fomni caufla erit ? Sed nonne 
ex repraefentationibus et imaginationibus nouus oritur fpiri¬ 
tuum influxus ? eorumque dcccns fluiditas? p, hypothef. Quid 
autem eft, quod fentiat, fibi repraefentet, imaginetur? Vnde 
hvinumbulorum tanti motus mufculares, qui fine liquidi neruei 
C 3 influxu 


XXII ANIMADV. DE IRR 1 TABH. TONO SENSAT. 

influxu p. byp. aduari ncqueunt? Certe nifi ex repraefentatio- 
nibus in mentc, ex fenfatipnibus motus fimul deducimus, labe-* 
fadatur facile motuurn corporis human! viui theoria. Ibi enira 
vbi definit phyficus, incipere.medicqs debet. 

j. xvi. 

In locum autemfoni et fenfat[onis,quaefittenfarum fibrarum 
ope, fuccedere videtur irritabilitatii theoria. Germanico idio* 
mate vocant: den Reitz . Hanc p trill. Haller vs in prim. tin. 
pbyjiol. Edit. II. §, 40$. novam et ab omni alia baHenui cogniti 
proprietate mporum diuerfam vim vocat. Mutauit in altera phyfici- 
logiae editione fententiam Vir perilluftris. Qiiam enim in priori 
editione codem §. rediffime pofuerat contrattionem viuam, quae 
ab ea vi, quae, omnibus partibus infit, omnino differat, ciusin 
altera editione eodem §. mentionem plane non facit. Etrccedit 
sib ilia contradionis fibrae theoria, qiiam in commentm ad Prne* 
to. Bo Erhaav. Vol. III. p. 403. ftatuit Vir peril!:, vbinon 
paucos anatomicos iuftiflimo argumento redarguit, quod»a/aw- 
lem contradionem fibrae mufcularis confundm cum vital'u Et ertom 
merito vocat. Et Galenvm. iam bene olim vtrasque contra&iones 
ftparaffc laudat. Irritabilitatematitem vocaut, quando corpus ex 
irritatione contrahitur: et ab elatere hanc proprietatem diftinguunt, 

§■ XVII. 

Vix errabimus,Ii ex tot in viuis mortuisque animalibus infli- 
tutis experiments Virum acutiflimum iudicahrfirs nouac theoriae 
oper'am dcdiffe. Et fateri fas eft, praeclara fuht et operofa et 
primo intuitu certiflim^ experiments, ob fibrae animalis hiftoriam 
et indubiae vidcntur inde profcdae conclufiones. Magna 
$x parte fada pericula propria, et Excell. H l e r i experimenta 



. ET MOTV CORPORIS HVMANI XXIII 


I cum publico^communicauit'D. D. Z inn In difiert, de experim, 
circa corpus callofum, cerebellum, duram meningem; et baud ita 
pridem D. D. Zimmekmann in diff. de irritabilitate, licet 
Baglivi olim, noftris, aliorumque experiments faepe numero 
I contraria, Neque diffiteor irritabilitatis etiam vocem et thcoriam 
arridere pofle, fi earn praecipue commendet feculi genius , et 
| regnans dicendi mos. Sed quo minus irritabilitatis theoriam plane 
noftram faciamus, multa,prohibent arguments, 

§♦ XVIiL 

Non eft vt multis comprobem, quanti Temper fecerim et 
iure faciam Virum perilluftrem , Virum , in quo tantas animi 
dotes, locauit coeli benignitas, Virum, quern, digniffirnum laude, 

| r - - mufa vet at umi 

multaque mi pan vitabit libitinanh 
Pro me etiam communis et pubfica vox, quae In omnium ore eft, 
merltoloquitur.Sed exingenuo animi candorefacileferetVir peril!, 
fi ad euoluendas magls et confirmandas veritates rionnulla moneo, 
l.Violentiam et praeternaturalc quid,tanf urn non femper,inuotqiunt 
experimenta, ex quibusad naturatemC.H, mutationem non tuto 
Concludere licet, CoaBio adeft. Concedatur libertas, alia' erunt 
Phenomena. II. Expofcltante omnia et praefupponit habilitatem 
difta proprietas ad producendam irritabilitatem, quae vtrum In 
alia ac in tenfwtie del erminata et torn confiftere poflit maxime du- 
blto. III. Manifefta inter fenfibilitatem et irritabilitatem oritur, hlnc 
notionum, confufio, quam autem fugere re&iffime iubet philofo* 
phia. Irritabilitas enim in morfuo corpore fupereft, non auteni 
feniibilitas etrelvel itiutationis praefentis fenfatio. Mortuus non 
m ordet. In funeporro, chorda tenfa,planta, obtinet irritabilitas, 
fedquis fenfibilitatem ftri&e fic didam absque ioco hie ftatuminabit ? 

!UIr 


XXIV ANIMADV* DE IRRITABIL. TONO SENSAT. 

UII. Manca admodum eft ipfius irritabilitatis hiftoria. Dum enim 
aperte fibrae contradioncm forte non animaduertimus, turn in 
hacvel ilia parte ciusdem exliftentiam plane vel in tantumnegare 
velle, nimis durum mihi videtur, veluti in citata diflertatione et 
apud peri//. Halle KvMphyfiol. §.408. de membranis,nonnul!is 
vilceribus, tendinibus, fadum dfe video. Si enim irritabilitate 
deftituuntur, deftituuntur etiam fenfibilitate, per bypothejin. Iam 
quaelo quid eft dolor, manifefto in vifeeribus aliisque partibus ad- 
fedis, vulneratis, praefens. An forte alia adhuc et noua fibrac 
proprietas dolor, absque irritabilitate, fenfibilitate ? An inanesfunt 
rationaliumchirurgorum dogmata de periculo vu)nerumet laefio• 
num partium tendinofarum, aponenroticarum, ceh V. ?latner. 
Cbirurg . §. 426. 428. an omnino vanae morbonim hiftcriae? aa 
tantopere fallax experientia ? An foliitn ex adfedis, vna cum 
tendine, membrana, neruis dolor? an inflammatio, gangraena, 
a fola fanguinisextrauafationc circa laefas exfangues partes? Scd 
fanguinis adfluxus oritur, et inflammatio, absque laefionefangui- 
ferorum vaforum, irritatis tantum didis partibus; ctcefTat,hrsab 
irritante obiedo liberatis, Certe ferio attendendum eft huius 
irritabilitatis ftatoribus, ne ex hac dodrina minus periti mcdici 
Ct chirurgi concluflones deriuent, in praxi medica et cbirur- 
gica , in medicina legali , minus falutares. V. Mininie noun 
iadanda eft irritabilitatis proprictas. Quam enim vocem, fae- 
piuscule autem fynonyma, iam olim vfurparunt, cuiusque no- 
tionem in cxplicandis partium folidarum phaenomenis adhibue- 
runt, ca nouitate quadam fefe amplius commendare vix poteft. 
Longus admodum catalogus foret,fi a fefta methodka, quae perpe- 
tuo ftridi et laxi mentionem facit, conf. Stolle Hiftor. mei, 
ncqueobfcurq iam contradditatis fibrae rationem 

habuit. 



ET MOTY CORPORIS HYMAN I XXV 


habuit, initium facientes, aGALENi porro temporibus ad noftra 
fsque progredi placerct, ct omnes cnumcrare vifum foret, qui 
infibrac ahimaiis hanc proprietatem fedulo inquifiucrc, quoruin 
tamen Ibngarn feriem ipfe iam Perill. Haller vs in Iocupletiflimis 
acceflionibiis adBoERHAAv. method . ftud. med. p. VII. fed. I.feqq. 
ct addend, deferipfit. Oscillationis autem etelateris confueti termini* 
vthorum tantum mentionem faciamus, certe nihil aliud indicant* 
quam quod per irritabilitatem explicate nunc alii fatagunt. VI. Ne^ 
que,dum irritabilitaspcrfibraecontra$ionem explicatur,vti id in 
aprico eft, motus negotium omne abfoiuitur* Si enim ex irritations 
contrahcretur tantum fibra, nonne fphinderum, oftiolorum adlicr 
txcernendis humoribus viam perpetuo praecluderet ? Inteftini 
te&ifphinder addudam faecum materiam ex irritatione contradus 
perpetuo furfum premeret. Ergo opus eft alterna fibrarum con- 
tradionc et relaxatione ad motumariimalcm, prouti diuerfi fines 
et fenfationes variae et .intentiones earn expofeunt, V.Theor.noJlr. 
loiti §. 9. VII. A.dionem fibrac ab influente liquido nerueo dedu* 
cere conati funt. V. de Haller phyfiol. Ed. II. §. 392. Neque 
id in totuiTT nego, confirmo potius certo refpedu 1 . c. §. XI, 
$ed cum fine cerebro, liquidi neruei fonte ac origine,etlamtenfae 
etirritabiles maneant fibrae, V. Haller prael. Boerb. T. IV. 
p.6iS. et 1. c. §. XIII. tonus partium vitalu non folum ab in¬ 
fluente liquido nerueo deriuandus eft, neque haec tantum diffe- 
lentia eundem a phyfico fatis diftinguit, licet realem tamen diftin- 
dionem agnofeat, et inde probarc laudabili ftudio nitatur Cel . 
de Gorter Comp. med. P. I. Tr. I. §, 17. 18. Altioris ergo 
indaginis eft, VIII, Cauas effe neruorum fibrillas pene certum 
effe credit Perill.Hallervs Phyfiol. §. 390. ct cerebri medullam 
flftulofam§. 393. et neruofos tubulos,.iiidew,etliquidum nerueum 
D fepa- 


XXVI AN 1 MADV. DE IRRiTABIL. TONO SENSAT. 

fcparari in fiftulas nerueas; neque tamcn has fibras vafculofasque 
corticis cerebri propagines §.387. in quibus vehatur liquidum,/oto 
vult§. 386 . 387.388. Scd vafa t nifi lolidafunt,. an liquida veherc 
poterunt? An foluet dilemma, qui neque folidum,fed tertiumfortc 
aliquodconftituet? An contradidionis omnino expers eft aflertio? 
fed neruorum tiibulofitas rninime extra dubium pofita eft, neque 
foluta funtdubia, a Gohlio in Ge/i t vonden Nervtn Gn/imzprolata. 
Porofa adelfe fibrarum neruearum interftitia, ad formam forte el- 
lychniorum, inflammabili fluido perfluorum, non ntgabimus. Si 
autem tubulofitatemconeedcrebpprteret,certe tubulicontinentis 
adio absqfie continuitate et foliiiif ait c explibar fncqu it.lfet Leevwen- 
Hoi.Kivs in examine nerulcyprin/,finiimero{iflima et fummaetenui- 
tatis vafcula obferuauit, haee tamcn fuk inuohtta membmutif 
folidis vidit. Irritabilitas porro, a liquido moto profeda, ft in 
contradilitate confiftit, neque tamen nerueae fibrac folidae funt, 
p. hypotb. §§. fupra citat. fluidum certe irritabitur. Ergo fluidum 
irritabitfluidum. lam in fluido partes perquam difficulter cohacrent, 
admodum parua vi a fc inuicem feparandac; p.princ.pbyfic.vndc ergo 
vis pendet, quae fluida, feu mollia parum cohaerentia, irritetet 
ad contradionem follicitet ? Quis finis tandem ircalf? Medullares 
ergo neruorum fibrac nifi folidae funt, folida erit membrana, fila- 
menta cingens. SedhuiusindispenfabiHtatcm, fitvemverbo! ad 
motum, monftrauunTonitbeor, § XI. Haee apertecontrahitur, cum 
ex haccontradione in diffe&o ncruo medulla in tuber expeibVrc, 
licet tali ratione neruumprae laxitatc paulo longiorem reddivi- 
deatur pcrill.HALLEROl.c. §.388. Haee conftituitvna cum medulla 
neruum, neque fine hacneruumcogitareoportet, (bm.ton . §.cit. 
Non obftat, quod vana omnia a Cel. Hallero §. 340. dicantur, quae 
de motu durae inatris dida funt, etquod absque neruisfit. Absque 
neruis enimefie pofifet, quia ilia ipfa eft, quaendruisdat complc- 
mentum. In fano vel viuo homine certe, vti tnpanatmu hiftoria 
docet, feparabilis in multis.loCis eft exterior ciiis a cranio lamina. 
Interna autem,quae non aflldetCranio,heilius adhuc contradilitatis 
libertatem nartcifcitur. Manet ca libertas, cum membrana haee 

meduW 


ET MOTV CORPORIS HYMAN I XXVII 


medullares fibras, e cerebro, cercbello, medulla oblongata, fpinali 
medulla egreflas,perpetuo comitatur,etvbi forte non animaduer- 
titur, certe eius vicem pia mater, feu tela aliqua dura eellulofa 
fupplct. Haller §. 37c. Ex folido ergo enata contra&ilitas in maius 
meliusque proccdit. Conuenire facile me puto, cum Cl. Wintero 
Lugdunenfium Profelfore Cel. in differt. de motu mfculomm 1736. 
et in aliis differt. ad eius mentemeditis c. g. L v p s de irritabilitate . 
i 1748. Manitii de Idiofincrafia ex diuerfa folidorum corporis bumani 
irritabilitate optime diiudicania . 17^0. Scd nondum fyfteniati noftro 
vltima admota eft lima. VIIII. Vehementer autem miror, tanto- 
pere folam irritabilitatem in corpore humano exiftimari, indeque 
motuum rationes deriuari, cum prona admodum fit hoc modo 
fyftematis D. de la M e t t r i e in, homo maebitw , libello, confirmatio; 
quod infauftum tarnen fyftema diruere adlaborarunt merito, Et 
vtinamfibi perpetuo conftarcnC! Sed proteftatio faefto contraria 
eft, quando illius theoriam damnant, nihilo vero minus easdern 
proprietates partium, ac ilk e. g. 1. c.'p. 74. 84.8^. omni ope demon- 
ftrarc et applicare nituntur. In multis quidem paginis vir do&us CL 
Tralles animam contra hominem machinam,quamedicus,defen- 
furus, rem minus prouide geftiffe videtur. Aurea fane non funt verba 
quae p.224. epift.de mach.et anim.bum. profert. Non fpeftnt ad medicum 
■ mm. Quicquid potefl medicos , id poteft madnnae ope cet . Nifus forte 
Boerhaavii au&oritate, qui fere eadem in Inflit. wed. §. 28 * 696.697. 
dixerat. Sed notatum iam eft effatum in dijjl nofir. de Catalepfi. 
1749 * §• 7 * Et contra Cl. Trallefam monuit varia anonymus in 
Act. Ervd. Lips. lun. 1749. p. 319. fequ. etiam quoad ftatumi- 
natam vim fibrae propriam, ex ciusdem fabrica folum pendente. 
I Noilem alios et inagni nominis philofophos et medicos ita 
fere fentire, vt confenfus eorum cum reie&a de la Met- 
trie theoria haud diflficulter oftendi poflet. Facile autem 
accidit, ft nullum inter fibrarum pbyficum motuin etvitalem ad- 
; mittere, neque hominem fecundum pbyficas , mechankas et animales 
Conditiones fimul confiderare placet. Si eadem ilia eft irritabilitas 
in corporc humano viuo, quae adeft in mortuo, vti id after itur, 
D % quare 


xxvm animadv.de irritabil. tono sensat. 


quare flatu, inie&ione, calore cet « fufcitatus motus cordis non 
perdurat ? quare non fequitur in irritato cadauerc Sugillatio ? 
V. differt. noftr. de fugillatione infonticidii figno. Hie certe 
inter irritabilitatem ct moturn nulla eft proportio. Inter 
fenfationem autem et rnotuin euidentiffime adeft, per fuptrius 
demonftrata, quoniam in fenfationc longe aliud quid adeft, quam 
?d irritabilitatem habilitas. Senfationem vero absque repraefen- 
tationc rei in mente, varia tamen,hinc absque mentis cumcorpore 
vnionc, cogitare, nifi per iocum, impoftibile eft. Monendi autem 
mihi mcdicinac cultores iure tncritoque videntur, vt dum propa- 
gari et defend! videant talia dogmata, haec non ftatim fuafaciant, 
Magni aeftimanda eft fentiendi libertas.* : Ridic.ula mihi Temper et 
accrrimc perftringenda opera vifa eft, quodfianxie, interfuspiria 
faepe, et ftudio terribiles clicitae funt ex nonnullis principiis 
confequentiae. Sed fponte ex addu&is fluentes confulto prac- 
tereo. Ncgandum autem merito duco, et iure pernego, ad medi- 
cinain nullo modo pertinere animam. Medxina , ex eleganti 
Hevrnii effato , non in folius corporis^, fed bominis, qui ex 
aniino ct corpore conftat,cognitioneverfatui\ Mallem ergo cum 
Aristotele fentirc, ct, vti ille medico fuo olim dixit: Cura mt vt 
bominem , fic illud medicis inculcarc, vt, aegrotos etiam homines effe, 
non obliuifeantur. Licet cmmmedlcina infolum corpus agerevidca- 
tur,tamen neque hoc plane verum eft, exemplo narcoticorum, 
inebriantium, et pbantafheorum medicamcntoruin, vti peculiarem 
horum claffetn conftituit Ce/.LiNNAEVS tnat.mtd.prolegom. neque hoc 
minus median, philofophus praccipue,pofitiue partim etpfychologi* 
cc nexum veritatum,operationum demonftrando,adhortando, per- 
fuadendo,cxcitando,pathematum animi prudenter rationemhaben* 
do,remotiuepartial, obftacula morbofa, mentis fun&ioncsimpe- 
dientia, remouendo,mentcm curat. Licet porro etiam hoc per medi- 
camenta in corpus agenda effici videatur, irrita tamen funt omnia, 
quodfiipfa mentis attentiomedicamentorumcffe&umminuit,eludif, 
voti fcilicetcompos tantum fieri cupientis.Moerore preffum,vtut 
Ipiffo fanguinc et partium atonia laborantem , V. Differt. noftr, 
de vena caua plena malorum . certc nulla refoluentia, roboran- 




£T MOTV CORPORIS HVMANI XXIX 

tia, analeptica reftituent, quod facile poteft fortuna redux, 
dtlirioforum , mtlancbolicorum , maniacorm tumultus ad mod uni 
attentum medicum faciant, cx his enim, vti quoque ex infomiis , 
(aepiflime corporis ftatum cognofcet. Sed deliria, infomnia, funt 
mentis adfe&iones, ergonc vilo modo ad medicum pertincranimac 
confideratio? Pulftis amoris in febre he&icodea medico rationali 
iuftas fubminiftrabit indications, atquc dum 
- - - nullis amor eft f&nabiln berbis 
| is certe mifcllos aegrotos nullis Galenicis neque chymicis cxcru- 
, ciabit pharmacis. Sed rcftituct etiam confuetas animi fundioncs, 
tollendopcccantes materias, eo quidem ordine et gradu, quo hac 
per animi pathemata produdae funt. Veneror certe Boerhaavianos 
cineres,etaviro fummo conditum fyftema; fed quo minus, praeter 
alia, cum co plane eadem Inftit. med. §. 696. 697. et praeled. 
Tom. VI. p. 13. 14* fentire poflim, res ipfa d'oeet, 

§. XIX, 

Prurigo voluptati adfinis eft. Et voluptas et dolor in co conuc* 
niuntjVt in vtrisque fit maior nerui irritatio.PERiLL.de Haller pb/ftoh 
§. Adfines ergo mutationes, diuerfas tamen fenfationes pro# 
ducunt. Sed vis contradilis, ad quamomnis motus in hotnineper- 
tinet,nc requirit quidem animaepraefentiam, ex fententia et ipfifli- 
mis verbis ill. Halleri 1 . c. §. ^62. Ergo dolor.et voluptas non 
amplius requirunt animae pracfentiam.Ergo confcientia voluptati* 
ctdoloris, grati et ingrati,erit forte inipfafibra. Ergo - - fed 
odiofa funt confe&aria, ct 

praeftai componere fiuBus . 

An vero ideo matcrialismi fuspicio inde deletur, fi, irritabilitatem 
a minimis fibrae partibus pendere, ftatuerc malunt? vltima autem 
corporum elrmenta, monades , cxLeibnitii fententia, entia fimplicia 
funt, et vi quadam gaudent rntita, Hinc irritabilitatem cx funaione 
monadum forte deriuant, ita vt per vniuerfam naturam, in regno 
praccipuc vegetabili et animali, ea rcgnet,et gradut tantum admittat 
qui fortaflis in homine fupremi vel maximi fint. Sed nondum lice* 
nisce calculum addcrc, rel irritabiles animat , et irritabiles jibra 
habere pro iisdem. 


XXX ANIMADV. DF. IRRlfAB. TONO SENSAT. ETC. 


$. XX. 

Saepiuseule,fed non adnaufeamvsque,clUputatiim eft demateria, 
©b quam animaduerfiones hasce exarauirnus. Neque recoquere 
omnia quae difputata funt, vel addere quae disputari peffent iudi- 
cauimus. Facile litem neque a nobis, neque a feculo plane compo- 
nendam fore, praeuidemus*. Sed in re tarn ardua et nobili et 
magnac molis et eximii foecundiflimiquevfus omniope niti decet, 
vtnotioncs nobis conciliemus, quantum fieri poteft, diftin&as 
ct adaequatai et completas. In verbis autem faciles quatenus effc 
poflimus, quilibet videt, quando in re ipfa conucntum prius eft, 
nequenotionum oritur confufio,etturbatur conclufionumflumen. 
Non Pilawmireos effccruditos, illud * ysygapa yey$*<p* perpetuo 
repetendo, decet,* fi fuflicicntes adfucrint rationes, neque obftet 
eleftac etreceptae hypothefeospraeiudicmm,admutandamfenten* 
tiam. Non autem ahud fuit laboriset co«filii mennftitutum, quam 
quidverum re&umuefit inuefligare. Verumea propter veniam me 
impetratqrumcfieconfidq, quando a magnorum virorum, quos 
omnimea laude fuperiores merito iudico, fententiis recedere mi- 
nime illicitum fore mihi perluafi. Hoc eft in v oids', vt omnia ad 
re&ae rationis di&dmen euoluta et dilucidata et appofite fads, 
di&a effent. Non natura naturae, non virtutibus virtutes 
contrariae erunt. Nunquam aliud natura aliud fapientia dicet. 
Aequosctingenuosiudiccsfpero. Primus autem ero, qui fententian\ 
tnutabo, ct melioribus lubentiflime alfenfum prabeam, fi 
nulla amplius dubia animum 
vcllicabunt. 


T A N T V M.